कष्टातून प्रतिभा फुलते कवी- फ. मु. शिंदे

– पल्लवी त्रिभुवन

महाराष्ट्राचे विचारगर्भ कवी व प्रसिद्ध मराठी साहित्यिक माननीय फ .मु शिंदे यांची यांनी फेसबुक लाईव्ह च्या माध्यमातून त्यांचे शालेय जीवन व अनुभव या विषयी मत व्यक्त केले.

फ .मु शिंदे यांनी सालेगाव, रुपुर (हिंगोली )येथे पहिली ते चौथीपर्यंत शिक्षण त्यांनी पूर्ण केले .पुढे पाचवी ते दहावी पर्यंतचे शिक्षण कळमनुरी येथे त्यांनी अत्यंत बिकट परिस्थितीमध्ये किरायाने रूम घेऊन चुलीवर स्वयंपाक करून एकटे राहून पूर्ण केले.

फ मु शिंदे यांच्या जीवनातील शिक्षक  —

         फ.मु. शिंदेजींना खूप चांगले शिक्षक मिळाले असे ते सांगतात. देवजी  बलखंडे    नावाचे खूप चांगले शिक्षक त्यांना मिळाले .गणित व इंग्रजी अप्रतिम शिकवत असत. फ .मु शिंदेना गणितामध्ये आणि इंग्रजी मध्ये 100 पैकी 98 गुण मिळाले .तरी दोन गुण कुठे गेले हे ते शोधत असतात व शिक्षक यांना poor performance म्हणत असे असे ते गमतीने सांगतात .पाचवी ते दहावीपर्यंत खूप कष्ट करून ते शिकले ते म्हणतात की, कष्टातून प्रतिभा फुलते दरवर्षी वर्गात फ. मु शिंदे जी पहिली यायचे. मराठवाड्यात पहिल्या दहा हुशार मुलाखत यांचा समावेश होत असे. त्यांचे शिक्षक देवजी बलखंडे सर यांच्यावर  लिहिलेली कविता त्यांनी सादर केली. ज्यात त्यांच्या विचार भावना आहे.

स्पर्शातून

विसर सीमेवरून आठवत        

आठवत येत आहे     

मास्तर तुम्ही जोडलेले 

वर्तुळ कुठे आहे

अस्ता भोवती पालवताना मन तुमच्या मास्तर उभाच आहे रेषा भागाकाराचा वेशीच्या तुम्ही एक अधिक एक शिकवलं मास्तर मला तुम्ही तुमच्यात मिळवलं येता जाता ठेच लागायची होता तुम्ही वेशीबाहेर आमचं मन आमचं आनंदा तुमचं घर काटे कुरवळणारी पिकलेली बोर

झेलणारी वांझ चिंच, मोबदल्यात मिळालेली भाकरी  मास्तर कुठून यायचे लाल मुंग्या मोबदला टोकरायला, चिलमीला कधीच नाही छपीची लुंगी लावली, मास्तर सारेच होती का प्रतीक जगण्यातली, हाडांनी सांधलेलीतुम्ही एक आकृती होतात ,माणूस होता ,नागरिक होता, स्वच्छ स्वच्छ नीती होता, तुमच्या स्पर्शातून उगवत होती माझी कोवळी फांदी ,अजूनही कळत मास्तर तुम्ही अस्पृश्य कसे होता, माझ्या युगात मी तरंगत असताना, प्रवेश करून तुम्ही तुमच्या जगण्याच्या विकल गावात कशासाठी घेतला लपेटून ,मास्तर का हरवलं क्षितिज भुईला झुकवून, मास्तर हे धावताच प्रश्न पृथ्वीसारखे, आगगाडी थांबेल ?कीतेव्हा ही धावतील का सारखे, होत आहेत आता मुक्तसंवाद आकाश मातीची पण नालंदा कुठे आहे ,चिंचेचं, बोरीचं मूळ आहे, मास्तर तुम्ही जोडलेलं वर्तुळ कुठे आहे.

असं त्यांचं शिक्षकांविषयी प्रेम या कवितेतून दिसून येत. इतर शिक्षक सुद्धा त्यांना खूप चांगले मिळाले. खूप चांगल्या पद्धतीने ते शिकवत असत .शाळेत असताना   फारुकी नावाचे या इंग्रजी शिक्षकांना त्यांनी दाखवली आणि ते बघून त्यांची इंग्रजीचे शिक्षक आश्चर्यचकित झाले. किती सुंदर कविता अशी रचना ते कुठून शिकले .तेव्हा ते पुस्तकात ज्या पद्धतीने कविता यायच्या .त्या बघून मी लिहीत असे. त्यांच्या शिक्षकांना खूप आनंद वाटला. मराठी विषय यादवराव मुळे या नावाची शिक्षक शिकवत असत. आणि अगदी उत्तमरित्या ते शिकवत. सोनबा राव पवार गणित उत्कृष्ट शिकवत असे. त्यांच्या शिक्षकांविषयी कौतुकाने भारावून सांगतात.

गरिबीतही जगण्याची श्रीमंती टिकवण्याचे संस्कार असावेत—

फ .मु शिंदे यांनी विद्यार्थीदशेत असताना अत्यंत गरिबी आणि हलाखीच्या परिस्थितीमध्ये जीवन जगले व आपले शिक्षण पूर्ण केले. आपल्या जगण्यातील स्वाभिमान कष्टातून फुलवावा आणि म्हणून त्यांच्या आईने दिलेली ही शिकवण त्यांनी आयुष्यभर लक्षात ठेवली.

आईची शिकवण–

फ मु शिंदे यांची आई अशिक्षित होती घरात कोणी शिकलेले नव्हतं पण त्यांच्या आईला तळमळ होती की, त्यांनी खूप चांगलं शिकावं पण त्यांना शिक्षणाचे महत्त्व खूप चांगलं माहिती होतं .आपल्या लेकरासाठी त्यांच्या आईने अनंत कष्ट हालअपेष्टा सहन केले .व फ .मु शिंदे सरांना शिकवण दिली की, तेथे संघर्ष करण्याचे प्रसंग येईल तिथं तिथं त्याच  धाडसाने तोंड दिलं पाहिजे. ही जगण्याची श्रीमंती टिकवली पाहिजे .त्यांच्या घरात ते पहिले शिक्षक व्यक्ती होते.  आईवडिलांनी मुलाला खूप चांगलं शिकवलं संस्कार दिले .व फ.मु .जी मला गणेशराव दुधगावकर या मित्राच्या उल्लेख करायला विसरत नाही की, ज्यांनी या शिक्षणामध्ये त्यांना सहकार्य केले होतं त्यांचे परम मित्र होते.

आजची शिक्षण पद्धती सूक्ष्म स्वरूपाची–

आधीच्या आणि आताच्या शिक्षण पद्धती विषयी विषयी प्रश्न विचारला  असता ,फ. मु शिंदे म्हणाले की ,आमच्या वेळी शिक्षण हे खूप स्थूल स्वरूपात होतं आणि आता त्याचं स्वरूप सूक्ष्म स्वरूपात झाल आहे .परंतु त्यावेळीहीशिक्षण अवघड होतं आणि आताही अवघडच आहे. शिक्षकांविषयी फ.मु.जी म्हणतात की,आमच्या वेळी चांगले शिक्षक होते .तसे आजही चांगले शिक्षक आहेत. कष्टाळू शिक्षक आहे प्रेरणा देणारे शिक्षक आहेत. आजचा अभ्यासक्रमही अवघड आहे आणि त्यावेळी ही अवघड होता. कालमानानुसार अभ्यासक्रम बदलतात कारण त्याच्या गरजा ह्या आव्हानात प्रत्येक वेळेस वेगवेगळे असतात.

विद्यार्थ्यांना प्रेरणा व उर्मी आतूनच असावी लागते—

सरते शेवटी कवी फ. मु शिंदे जी विद्यार्थ्यांना सांगतात की, कष्ट व शिक्षण घेण्याची ऊर्मी विद्यार्थ्यांना आठवण येत असावी लागते. त्या उर्मिला आणखी फुलवत जावं, बाह्य घटक फक्त मदत करतात. आजही विद्यार्थी अभ्यास प्रवण आहे .अभ्यासाकडे ते आत्मीयतेने बघतात .बारकाईने बघतात. कष्ट करतात .आपल्या आतल्या उर्मिला फुलवत आपला विकास करावा. स्वतः मधील उर्मी ओळखून वाटचाल करावी .जीवनात यश मिळवावे फ.मु शिंदे जी सांगतात .

शिक्षणातून आनंद जीवन जगण्याची कला शिकावी -लीला शिंदे

– पल्लवी भदाने

च्या माध्यमातून प्राप्त झाली. त्यांनी त्यांचे बालपणी आणि शालेय जीवनाविषयीचे अनुभव व्यक्त केले. त्यांचे शिक्षण नाशिक जिल्ह्यातील नांदगाव या गावी पहिली ते चौथीपर्यंत झाले. त्यांच्या शाळेच्या आठवणी त्यांनी सांगितल्या त्यांच्या शाळेचे नावव्ही.जे.हायस्कूल होते. शाळा व शाळेच्या परिसराविषयी निर्णयाची आवर्जून सांगतात. शाळेचे उपक्रम खेळ याविषयी दिलाची भारावून बोलतात. शाळेच्या दिनक्रम ठरल्याप्रमाणं होत असे सर्व शिक्षक शाळेत खूप सुंदर शिकवायचे म्हणून सर्वच विषय आवडत .त्यांना वेळोवेळी शिक्षाही होत असे पण त्यातही प्रेम होतं.दहशत ही कुठेही नसत अस ते सांगायला विसरत नाही. विद्यार्थी व शिक्षकाचे नातं प्रेमाचं असायचं वर्गात वाचनाचा तास असायचा कविता गायनाचा ही तास होत असे .त्यांच्या आवडीची एक कविताच या काही ओळी ही त्या म्हणतात’
“फुलपाखरू गोड किती दिसते
ह्या फुलावर
त्या फुलावर
गोड किती हसते”

शिक्षण पद्धतीतील बदल —-

शिक्षणाबाबत जेव्हा त्यांना प्रश्न विचारला की ,त्या काळातील शिक्षण पद्धती व आजची शिक्षण पद्धती यात काय बदल जाणवतो? त्यावर लीला शिंदे जी म्हणतात की, अशी तुलना करता येत नाही .कारण कालमानाने बदल हा अपरिहार्य आहे .समाज जीवनाच्या गरजा व आव्हान यानुसार सर्व बदल होतच असतात .त्यांच्या काळच्या शिक्षणा बाबत बोलताना त्या म्हणतात की, त्या काळी शिक्षण सहज आणि सुंदर होतं .मुलं घडावे ,त्याचे व्यक्तिमत्व घडावं, त्यांचा निसर्गदत्त पैलू व त्याचा विकास व्हावा ,आणि ते फुलासारखी उमलावी आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून एक चांगला माणूस घडावा असं शिक्षण होतं. सोबतच लिहिला शिंदे जी विद्याअरण्यम बद्दलही भरभरून बोलताना म्हणतात की ,विद्यारण्यम मध्ये किती सुंदर उपक्रम असतात की ,त्यातून व्यक्तिमत्त्वाच्या सर्व पैलूंवर विशेष लक्ष दिलं जातं. असं शिक्षण दिलं जातं की त्यातून मन संस्कारित होतं. जसं की ,पतंग महोत्सव व पंख याबद्दल बोलताना त्या म्हणतात की, आपल्यातील दडलेलं एक सांस्कृतिक व्यक्तिमत्त्व जे आहे ते फुलाव इतक्या अपरिहार्यतेने हे उत्सव ठेवलेले आहे. बुद्धी व विचारासोबत इतर मूल्यांचा विकास व्यक्तिमत्वातून घडावा म्हणून विद्याअरण्यम हे उपक्रम घेत असल्याचं त्या विशेषत्वाने नमूद करतात.

सहशिक्षण—-

सहज शिक्षण कसं असतं याबद्दल बोलताना त्या म्हणतात, कल्पनाशक्ती ,कल्पना रम्यता ,भाषा, भावभावना, संवेदनशीलता ,सामुहिक ऐक्य, यासंबंधीच्या भावना या शिक्षणाच्या माध्यमातून सहज व्हायला पाहिजे, असं त्या म्हणतात, सहज शिक्षण हे सहज पद्धतीने कसे देता येईल, कोणतही दबाव न देता कसा देता येईल ,याबद्दल मत व्यक्त करतात .

शिक्षणातून अंगभूत गुणांचा विकास—–

शिक्षणातून अंगभूत गुणांचा विकास कसा करता येईल यावर ही शिक्षक व विशेष करून पालकांनी लक्ष द्यावे ,असे लिहिले ते म्हणतात. उदाहरणार्थ – गायन ,नृत्य ,कला, संगीत ,चित्रकला याकडे जर मुलांचा ओढ असेल कल असेल तर निश्चितच त्यास प्रोत्साहन द्यावे . त्यांच्या तील कल , कला नुसार शिक्षण द्यावे .कारण जर तसं केलं नाही तर त्यांच्या अंगभूत गुणांचा विकास होणार नाही .याविषयी स्वतःच्या अनुभव व्यक्त करताना त्या म्हणतात की ,बालपणी माझ्या मनामध्ये न्यूनगंड निर्माण झाला होता .आणि तो वेळीच दूर झाला नाही .त्यामुळे आत्मविश्वासाची कमी राहिली .त्यामुळे त्या अनुभवावरून त्या म्हणतात की, व्यक्तीच्या अंगभूत गुणांचा विकास होण्यासाठी आत्मविश्वास निर्माण होण्यासाठी त्याचा कल

ओळखणे गरजेचे आहे.
विज्ञान आणि तंत्रज्ञान व ललित कला यांची योग्य सांगड घालावी—–
शिक्षणातून तंत्रज्ञान व विज्ञान याच बरोबर ललित कला जोपासाव्यात . विज्ञान व तंत्रज्ञान आणि मानवी कल्याण साधेल साथ द्यावी परंतु कला व ललित कला यांनी व्यक्तिमत्व फुलुन मन संस्कारित व्हायला हव .विज्ञान, तंत्रज्ञान ,अध्यात्म, धर्म सर्व शाखा या सत्याचा शोध घेत असतात. व्यक्तींना सत्य ओळखावं व सत्याच्या मार्गाने चालून लोककल्याण ही करावं.

शिक्षणातून निखळ आनंद मिळावा—
लीला जी सर्व शिक्षण तज्ञांच्या मताला दुजोरा देताना त्या म्हणतात की ,शिक्षणाचा मूळ हेच आहे की ,आनंदी जीवन कसं जगता येईल, उदाहरणार्थ महात्मा गांधीजी, गिजुभाई बधेका, अनुताई वाघ, मॅडम मॉन्टेसरी यांनी याच विषयावर प्रकाश टाकलेला आहे की, शिक्षणातून मुलांना आनंद कसा देता येईल .शिक्षणातून जीवन सुंदर जगण्याच्या कला कशा शिकता येईल जीवन हे सुंदर कसं करता येईल, तर सर्व शिक्षकांनी सुद्धा हेच लक्षात घ्यावे की ,आपण शिक्षण देत असताना एक आनंददायी जीवन त्यांना कसं देता येईल. एक सुखी जीवना ची शिदोरी मुलांना या शिक्षणातून कशी देता येईल यासाठी प्रयत्न केले पाहिजे.


शिक्षकांची भूमिका—-
शिक्षकाची भूमिका ही एका मार्गदर्शकाचे असावी असं त्या म्हणतात .शिक्षकाने शेवटच्या टोकापर्यंत बसणाऱ्या विद्यार्थ्यांकडे लक्ष द्यावे .अभ्यासात कमजोर असणाऱ्या मुलांकडे विशेष लक्ष द्यावे .त्यांना प्रेमाने शिकवावे .त्यांचा स्वतःचा अनुभव त्या सांगताना म्हणतात की ,मीही माझ्या मुलांना असंच करायचे जी आगाऊ मुलं होते त्यांना मी पहिल्या बेंचवर बसवायचे ,त्यांच्यावर काम सोपवायचे आणि हळूहळू त्यांना शिक्षणाची गोडी निर्माण झाली .तर सर्व शिक्षकांनी प्रत्येक मुलगा महत्त्वाचा आहे म्हणून प्रत्येक मुलाकडे लक्ष द्यायला हवे .मुलांमध्ये न्यूनगंड निर्माण होणार नाही .याकडे विशेष लक्ष द्यावे .यासाठी तरी प्रयत्न करावे असे त्या म्हणतात .कोणी विद्यार्थी जवळचा किंवा कोणी दूरचा कोणी सामान्य सामान्य असं न ठरवता सर्वांना समान वागणूक द्यावी. विद्यार्थ्यांमध्ये निर्भयता रुजवावी. विद्यार्थी व शिक्षक यांच्यात नेहमी संवाद व्हायला हवा.
सरतेशेवटी हा संदेश देतात की ,जीवन हे आनंदाने जगण्यासाठी आहे सर्वांनी एकमेकांना आनंद द्यावा आनंद घ्यावा आनंद वाटावा आणि आनंदी आयुष्य जाधव हे शिक्षणाचे ध्येय असाव.

My School Days

An interesting series of Talks and Interviews with eminent personalities about their School Days presented by Vidyā-Araṇyam Schools and College.

Create your website with WordPress.com
Get started